Όταν ακούμε τον όρο «οικολογικό αποτύπωμα», συνήθως σκεφτόμαστε την επίδραση που έχουν οι επιλογές μας στο περιβάλλον. Την κατανάλωση φυσικών πόρων, την παραγωγή αποβλήτων ή τις συνήθειες που επηρεάζουν τη βιωσιμότητα του πλανήτη.

Τι θα γινόταν όμως αν επεκτείναμε αυτή την έννοια και στην καθημερινή μας ζωή;

Αν αναρωτιόμασταν ποιο είναι το αποτύπωμα που αφήνουν οι απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής στην ψυχική μας ενέργεια;

Η απάντηση ίσως βρίσκεται στην έννοια της ψυχικής κόπωσης, μιας κατάστασης εξάντλησης που εμφανίζεται όταν οι απαιτήσεις της καθημερινότητας υπερβαίνουν τους διαθέσιμους ψυχικούς και γνωστικούς μας πόρους.

Δεν πρόκειται απλώς για κούραση μετά από μια δύσκολη ημέρα. Είναι η αίσθηση ότι τα αποθέματα ενέργειας έχουν μειωθεί, ότι δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε, να πάρουμε αποφάσεις ή να ανταποκριθούμε με τον τρόπο που θα θέλαμε στις καθημερινές μας υποχρεώσεις.

Η ψυχική κόπωση μπορεί να εκδηλωθεί με:

• Δυσκολία συγκέντρωσης και προσοχής
• Μειωμένη δημιουργικότητα
• Έλλειψη κινήτρου
• Ευερεθιστότητα
• Αίσθημα υπερφόρτωσης
• Συναισθηματική εξάντληση
• Αίσθηση ότι κινούμαστε από συνήθεια, χωρίς ενέργεια και ουσιαστική σύνδεση με όσα κάνουμε.
• Αίσθηση αποσύνδεσης από τον εαυτό μας και όσα συμβαίνουν γύρω μας.

Συχνά μάλιστα δεν την αναγνωρίζουμε, επειδή έχουμε συνηθίσει να ζούμε σε γρήγορους ρυθμούς και θεωρούμε φυσιολογικό να αισθανόμαστε διαρκώς κουρασμένοι.

Το αόρατο αποτύπωμα της σύγχρονης ζωής

Η καθημερινότητά μας χαρακτηρίζεται από συνεχή ερεθίσματα.

Ειδοποιήσεις στο κινητό, ηλεκτρονικά μηνύματα, πληροφορίες που καταναλώνουμε ασταμάτητα, επαγγελματικές απαιτήσεις, κοινωνικές υποχρεώσεις και η αίσθηση ότι πρέπει να είμαστε συνεχώς διαθέσιμοι.

Ο εγκέφαλος καλείται να επεξεργαστεί τεράστιο όγκο πληροφοριών μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα.

Η συνεχής αυτή γνωστική επιβάρυνση δημιουργεί ένα είδος «ψυχικής κατανάλωσης πόρων», παρόμοιο με τον τρόπο που η υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων επιβαρύνει το περιβάλλον.

Ίσως λοιπόν η ψυχική κόπωση να αποτελεί ένα είδος προσωπικού οικολογικού αποτυπώματος.

Αν συμβαίνει αυτό, τότε αξίζει να αναζητήσουμε και τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να αναπληρώνουμε τους ψυχικούς μας πόρους. Όπως αναζητούμε τρόπους να μειώσουμε το αποτύπωμά μας στο περιβάλλον, έτσι μπορούμε να αναζητήσουμε και τρόπους να φροντίσουμε την ψυχική μας ενέργεια. Σε αυτό το σημείο, η φύση φαίνεται να έχει έναν ιδιαίτερο ρόλο να διαδραματίσει. 

Η φύση μπορεί να αποτελέσει έναν πολύτιμο χώρο αποκατάστασης και ανανέωσης. Η σχέση ανάμεσα στη φύση και την ψυχική ευεξία έχει απασχολήσει έντονα την επιστημονική κοινότητα τις τελευταίες δεκαετίες. Όλο και περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι η επαφή με φυσικά περιβάλλοντα συμβάλλει στη μείωση του στρες, στη βελτίωση της συγκέντρωσης και στην ενίσχυση της ψυχικής ευεξίας.

Σύμφωνα με τη θεωρία της Αποκατάστασης της Προσοχής (Attention Restoration Theory) των Rachel και Stephen Kaplan, τα φυσικά περιβάλλοντα βοηθούν τον εγκέφαλο να ανακτήσει τους γνωστικούς πόρους που εξαντλούνται από τις απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Όταν βρισκόμαστε στη φύση, η προσοχή μας ενεργοποιείται με έναν πιο ήπιο και αβίαστο τρόπο. Το θρόισμα των φύλλων, η κίνηση των σύννεφων, ο ήχος της θάλασσας ή το χρώμα των φυτών τραβούν το ενδιαφέρον μας χωρίς να απαιτούν συνεχή προσπάθεια.

Αυτή η διαδικασία επιτρέπει στον εγκέφαλο να ξεκουραστεί και να ανακάμψει.

Η θετική επίδραση της φύσης δεν αποτελεί απλώς μια προσωπική εμπειρία που πολλοί από εμάς αναγνωρίζουμε. Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική έρευνα έχει τεκμηριώσει όλο και περισσότερο τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει το φυσικό περιβάλλον στην ψυχική υγεία και ευεξία.

Μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα είναι τα εξής:

• Άτομα που ζουν κοντά σε χώρους πρασίνου αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα ψυχικής ευεξίας και καλύτερη ποιότητα ζωής.
• Η επαφή με φυσικά περιβάλλοντα συνδέεται με μειωμένα επίπεδα στρες και καλύτερη συναισθηματική ρύθμιση.
• Ακόμη και η θέα φυσικών στοιχείων από ένα παράθυρο μπορεί να συμβάλει στη μείωση της ψυχικής έντασης.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Scientific Reports έδειξε ότι περίπου 120 λεπτά την εβδομάδα σε φυσικό περιβάλλον συνδέονται με σημαντικά υψηλότερα επίπεδα υγείας και ευεξίας. Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτά τα 120 λεπτά δεν χρειάζεται να είναι συνεχόμενα. Μπορούν να μοιραστούν σε μικρές στιγμές μέσα στην εβδομάδα. Επίσης έρευνα του Πανεπιστημίου του Exeter έδειξε ότι οι άνθρωποι που έχουν συχνότερη επαφή με χώρους πρασίνου αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα ευτυχίας και ψυχικής ευεξίας, ακόμη και όταν λαμβάνονται υπόψη παράγοντες όπως το εισόδημα ή η σωματική υγεία.

• Η φροντίδα του εαυτού ως πράξη βιωσιμότητας

Συνήθως χρησιμοποιούμε τη λέξη «βιωσιμότητα» για να περιγράψουμε έναν τρόπο ζωής που δεν εξαντλεί τους φυσικούς πόρους.

Ίσως όμως η έννοια αυτή να μπορεί να επεκταθεί και στη σχέση με τον εαυτό μας.

Τι συμβαίνει όταν ζούμε διαρκώς σε κατάσταση υπερπροσπάθειας;

Τι συμβαίνει όταν καταναλώνουμε περισσότερη ψυχική ενέργεια από αυτή που αναπληρώνουμε;

Όπως ένα έδαφος που καλλιεργείται συνεχώς χωρίς να ανανεώνεται σταδιακά εξαντλείται, έτσι και εμείς χρειαζόμαστε χρόνο για ανάπαυση, επανασύνδεση και αποκατάσταση.

Η φροντίδα του εαυτού δεν είναι εγωισμός.

Δεν είναι πολυτέλεια.

Είναι μια αναγκαία διαδικασία ανανέωσης των εσωτερικών μας πόρων.

Η καλή είδηση είναι ότι η ανανέωση δεν απαιτεί πάντα μεγάλες αλλαγές ή πολύπλοκες πρακτικές. Συχνά ξεκινά από μικρές στιγμές παρουσίας μέσα στην καθημερινότητα.

Μικρές καθημερινές πρακτικές ανανέωσης

Δεν χρειάζονται μεγάλες αλλαγές.

Η ανανέωση συχνά κρύβεται σε μικρές καθημερινές στιγμές:

• Ένα φυτό στο μπαλκόνι που φροντίζουμε καθημερινά.
• Μια βόλτα στο κοντινό πάρκο.
• Λίγα λεπτά δίπλα στη θάλασσα.
• Μια βαθιά ανάσα κάτω από τη σκιά ενός δέντρου.
• Η παρατήρηση του ουρανού καθώς αλλάζουν τα χρώματα του.
• Η συνειδητή παρουσία σε μια στιγμή χωρίς βιασύνη.

Αυτές οι στιγμές δεν λύνουν τα προβλήματά μας.

Μπορούν όμως να μας βοηθήσουν να σταματήσουμε για λίγο, να επιστρέψουμε στο παρόν και να ανακτήσουμε μέρος της ενέργειας που ξοδεύουμε καθημερινά.

Τίποτα δεν ανθίζει χωρίς φροντίδα.

Η φύση μας διδάσκει ότι κάθε μορφή ζωής χρειάζεται χρόνο, πόρους και φροντίδα για να αναπτυχθεί.

Το ίδιο ισχύει και για εμάς.

Ίσως τελικά η βιωσιμότητα να μην αφορά μόνο τον τρόπο που φροντίζουμε τον πλανήτη, αλλά και τον τρόπο που διαχειριζόμαστε την ενέργεια, τον χρόνο και τις προσωπικές ανάγκες μας. Γιατί δεν μπορούμε να προσφέρουμε φροντίδα στον κόσμο γύρω μας όταν έχουμε εξαντλήσει πλήρως τους δικούς μας πόρους.

Γιατί τίποτα δεν ανθίζει χωρίς φροντίδα.

Ούτε τα φυτά.

Ούτε κι εμείς.

Και εσύ; Ποια είναι η δική σου μικρή πράξη φροντίδας όταν νοιώθεις ψυχική κόπωση;