Το βαλσαμόχορτο είναι από τα λίγα φυτα που ανθίζει το καλοκαίρι. Με τα μικρά, έντονα κίτρινα άνθη του εμφανίζεται στις αρχές του καλοκαιριού σε ξέφωτα, πλαγιές, άκρες δρόμων και ακαλλιέργητους αγρούς. Είναι ένα από τα πιο γνωστά φυτά της ελληνικής βοτανοθεραπευτικής παράδοσης και συνδέεται κυρίως με την παρασκευή του χαρακτηριστικού κόκκινου βαλσαμέλαιου.

Στο άρθρο αυτό γνωρίζουμε καλύτερα το βαλσαμόχορτο, μαθαίνουμε ποιο είδος συλλέγεται συνήθως, πότε είναι η κατάλληλη εποχή συγκομιδής και ποιες είναι οι παραδοσιακές χρήσεις του.

Τι είναι το βαλσαμόχορτο;

Με την ονομασία βαλσαμόχορτο, υπερικό ή σπαθόχορτο αναφερόμαστε συνήθως στο είδος Hypericum perforatum L. Πρόκειται για πολυετές ποώδες φυτό, αυτοφυές στην Ελλάδα και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης.

Το ύψος του μπορεί να φτάσει περίπου τα 30–80 εκατοστά. Έχει όρθιους, λεπτούς βλαστούς, μικρά αντίθετα φύλλα και άνθη με πέντε χρυσοκίτρινα πέταλα. Το χαρακτηριστικό που βοηθά περισσότερο στην αναγνώρισή του είναι τα πολλά μικροσκοπικά, διαφανή στίγματα στα φύλλα. Όταν κρατήσουμε ένα φύλλο απέναντι στο φως, μοιάζει σαν να είναι διάτρητο από πολύ μικρές τρύπες. Από αυτό το γνώρισμα προέρχεται και το επιστημονικό όνομα perforatum, δηλαδή «διάτρητο».

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι ότι, όταν τρίψουμε προσεκτικά τα άνθη ή τα μπουμπούκια ανάμεσα στα δάχτυλά μας, μπορεί να εμφανιστεί ένα κοκκινωπό χρώμα. Οι χρωστικές αυτές είναι επίσης υπεύθυνες για τη βαθιά κόκκινη απόχρωση που αποκτά σταδιακά το βαλσαμέλαιο.

Γιατί ονομάζεται και «βότανο του Αγίου Ιωάννη»;

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες το βαλσαμόχορτο είναι γνωστό ως «βότανο του Αγίου Ιωάννη», επειδή η ανθοφορία του συμπίπτει περίπου με την εορτή του Αγίου Ιωάννη, στα τέλη Ιουνίου. Στην Ελλάδα συναντάται επίσης με ονομασίες όπως υπερικό, βάλσαμο, σπαθόχορτο και βότανο του Προδρόμου.

Οι διαφορετικές λαϊκές ονομασίες δείχνουν πόσο στενά συνδεδεμένο ήταν το φυτό με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Η ονομασία «σπαθόχορτο», για παράδειγμα, σχετίζεται με την παραδοσιακή χρήση του λαδιού του πάνω σε μικρές πληγές και τραυματισμούς.

Υπάρχει μόνο ένα είδος βαλσαμόχορτου στην Ελλάδα;

Το Hypericum perforatum δεν είναι το μοναδικό είδος του γένους Hypericum που συναντάται στη χώρα μας. Η ελληνική χλωρίδα περιλαμβάνει αρκετά διαφορετικά είδη υπερικού, τα οποία μπορεί να διαφέρουν ως προς το μέγεθος, τη μορφή των φύλλων, τη διάταξη των ανθέων και το φυσικό περιβάλλον όπου αναπτύσσονται.

Ανάμεσά τους συναντώνται, ενδεικτικά:

• Hypericum perforatum, το γνωστό βαλσαμόχορτο ή διάτρητο υπερικό.
• Hypericum empetrifolium, ένα χαμηλό, θαμνώδες μεσογειακό είδος.
• Hypericum olympicum, με σχετικά μεγάλα και εντυπωσιακά κίτρινα άνθη.
• Hypericum hircinum, θαμνώδες είδος που απαντά και στην Κρήτη.
• Hypericum triquetrifolium, είδος προσαρμοσμένο σε ξηρές και θερμές περιοχές.
• Hypericum barbatum και Hypericum aucheri, επίσης καταγεγραμμένα στην ελληνική χλωρίδα.

Το παραδοσιακό βαλσαμόλαδο παρασκευάζεται κυρίως από το Hypericum perforatum. Σε ορισμένες περιοχές χρησιμοποιούνται και άλλα είδη υπερικού, όπως το Hypericum empetrifolium και το Hypericum triquetrifolium, κυρίως για πληγές, εγκαύματα και ερεθισμούς του δέρματος, χώρις όμως να έχουν την ίδια αποτελεσματικότητα. Τα Hypericum barbatum και Hypericum aucheri  δεν χρησιμοποιούνται για παρασκευή βαλσαμόλαδου γιατί δεν εμφανίζουν τις παραπάνω ιδιοτηες.

Πότε ανθίζει και πότε συγκομίζεται;

Το βαλσαμόχορτο ανθίζει συνήθως από τα τέλη της άνοιξης μέχρι τα μέσα του καλοκαιριού. Η ακριβής περίοδος διαφέρει ανάλογα με την περιοχή, το υψόμετρο και τις καιρικές συνθήκες. Σε θερμές και παραθαλάσσιες περιοχές μπορεί να ανθίσει νωρίτερα, ενώ σε ορεινές τοποθεσίες η ανθοφορία μεταφέρεται αργότερα.

Η καλύτερη στιγμή για συγκομιδή είναι όταν το φυτό βρίσκεται σε πλήρη ανθοφορία, αλλά τα άνθη του παραμένουν ακόμη ζωηρά και φρέσκα. Συνήθως συλλέγουμε:

• τις ανθισμένες κορυφές,
• τα άνθη και τα μπουμπούκια,
• ένα μικρό τμήμα του τρυφερού ανώτερου βλαστού.

Η συλλογή γίνεται ιδανικά μια στεγνή, ηλιόλουστη ημέρα, αφού εξατμιστεί η πρωινή υγρασία. Αποφεύγουμε φυτά βρεγμένα από βροχή ή δροσιά, καθώς η αυξημένη υγρασία δυσκολεύει την αποξήρανση και μπορεί να υποβαθμίσει το υλικό.

Χρησιμοποιούμε καθαρό ψαλίδι και δεν ξεριζώνουμε το φυτό. Κόβουμε μόνο ένα μέρος από τις ανθισμένες κορυφές, αφήνοντας αρκετά άνθη για τους επικονιαστές, για την παραγωγή σπόρων και για τη φυσική αναγέννηση του πληθυσμού.

Πώς χρησιμοποιείται;

Παρασκευή βαλσαμέλαιου

Η πιο γνωστή ελληνική χρήση είναι το βαλσαμέλαιο. Τα φρέσκα άνθη και οι ανθισμένες κορυφές τοποθετούνται σε καθαρό γυάλινο βάζο και καλύπτονται πλήρως με φυτικό έλαιο, συνήθως ελαιόλαδο. Το φυτικό υλικό πρέπει να βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια του λαδιού, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος αλλοίωσης.

Το βάζο παραμένει για μερικές εβδομάδες σε φωτεινό και ζεστό σημείο αν θέλουμε να παρασκευάσουμε βαλσαμόλαδο για εξωτερική χρήση και για μερικούς μήνες σε σκοτεινό χώρο αν θέλουμε να παρασκευάσουμε βαλσαμόλαδο για εσωτερική χρήση  και ανακινείται τακτικά. Καθώς προχωρά η εκχύλιση, το λάδι αποκτά τη χαρακτηριστική κόκκινη απόχρωσή του. Στη συνέχεια φιλτράρεται και φυλάσσεται σε καθαρό, κατά προτίμηση σκουρόχρωμο μπουκάλι.

Παραδοσιακά χρησιμοποιείται εξωτερικά για την περιποίηση ξηρού ή ερεθισμένου δέρματος και μικρών, επιφανειακών τραυματισμών. Η ευρωπαϊκή μονογραφία του φυτού περιλαμβάνει παραδοσιακές τοπικές χρήσεις για ήπιες φλεγμονές του δέρματος και ως βοήθημα στην επούλωση μικρών πληγών.

Δεν εφαρμόζουμε σπιτικό παρασκεύασμα σε βαθιά, μολυσμένα ή εκτεταμένα τραύματα, σοβαρά εγκαύματα ή δέρμα που χρειάζεται ιατρική φροντίδα.

Αποξήρανση

Για αποξήρανση, απλώνουμε τις ανθισμένες κορυφές σε λεπτή στρώση, σε σκιερό, ξηρό και καλά αεριζόμενο χώρο. Δεν τις αφήνουμε κάτω από έντονο ήλιο, γιατί μπορεί να αλλοιωθούν το χρώμα και τα ευαίσθητα συστατικά τους.

Όταν το υλικό στεγνώσει πλήρως, αποθηκεύεται σε καθαρό δοχείο, μακριά από φως, ζέστη και υγρασία.

Εσωτερική χρήση

Τυποποιημένα φαρμακευτικά παρασκευάσματα του Hypericum perforatum έχουν αξιολογηθεί στην Ευρώπη για συγκεκριμένες χρήσεις που σχετίζονται με τη διάθεση και την ψυχική ένταση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα σπιτικό έγχυμα ή λάδι έχει την ίδια σύνθεση, δοσολογία και δράση με ένα ελεγμένο φαρμακευτικό προϊόν.

Η εσωτερική χρήση του βαλσαμόχορτου δεν πρέπει να γίνεται χωρίς τη συμβουλή γιατρού ή φαρμακοποιού.

Μια σημαντική προειδοποίηση

Το βαλσαμόχορτο δεν είναι ένα «αθώο» βότανο μόνο και μόνο επειδή είναι φυσικό. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο δρα μεγάλος αριθμός φαρμάκων, μειώνοντας ή μεταβάλλοντας τη δράση τους. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε άτομα που λαμβάνουν αντικαταθλιπτικά, αντιπηκτικά, ανοσοκατασταλτικά, αντιεπιληπτικά, αντιρετροϊκά ή ορισμένα αντισυλληπτικά σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων (EMA) και  το NCCIH των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ . Επίσης, ορισμένα παρασκευάσματα μπορεί να αυξήσουν την ευαισθησία του δέρματος στον ήλιο. Για τον λόγο αυτό αποφεύγουμε την έντονη έκθεση της περιοχής στον ήλιο μετά την εφαρμογή και ακολουθούμε τις οδηγίες επαγγελματία υγείας για κάθε θεραπευτική χρήση. Οι ευρωπαϊκές μονογραφίες των βοτάνων περιλαμβάνουν ειδικά στοιχεία για ανεπιθύμητες ενέργειες και αλληλεπιδράσεις, ακριβώς επειδή κάθε παρασκευή πρέπει να αξιολογείται ξεχωριστά.

Συλλέγουμε με γνώση και σεβασμό

Η γνωριμία με τα άγρια βότανα είναι ένας όμορφος τρόπος να παρατηρούμε τη φύση γύρω μας. Χρειάζεται, όμως, προσοχή. Δεν συλλέγουμε φυτά από άκρες δρόμων, ψεκασμένες καλλιέργειες, ρυπασμένες περιοχές ή προστατευόμενες τοποθεσίες. Δεν βασιζόμαστε μόνο στο χρώμα του άνθους και δεν χρησιμοποιούμε ποτέ ένα άγνωστο φυτό πριν επιβεβαιώσουμε με βεβαιότητα την ταυτότητά του.

Το βαλσαμόχορτο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα φυτού στο οποίο συναντώνται η βοτανική γνώση, η παράδοση και η σύγχρονη επιστημονική προσοχή. Ένα φωτεινό καλοκαιρινό βότανο, πολύτιμο όταν το γνωρίζουμε, το συλλέγουμε υπεύθυνα και το χρησιμοποιούμε με μέτρο.